U Srbiji postoje samo dva velika ritska kompleksa, Koviljsko – petrovaradinski i „Apatinski”, objašnjava Aleksandra Vujasinović, diplomirani biolog i samostalni referent za zaštićena područja u JP „Vojvodinašume”, koje su inače upravljači ovim zaštićenim delom Vojvodine.

Rezervat se prostire na oko 6.000 hektara

Rezervat koji se prostire na približno 6.000 hektara ima više ulaza, a mi smo krenuli u istraživanje iz šumskog gazdinstva koje se nalazi u Kovilju. Dok smo se ukrcavali u čamac da obiđemo krug i pobliže se upoznamo sa ovim prirodnim bogatstvom koje baštinimo na severu Srbije, „kormilar” i lovočuvar Đura upozorava nas da je vodostaj baš nizak, te da možemo ploviti mali krug oko Šlajza. Na licu mesta iz daljine uočili smo sive i bele čaplje, dok je roda svojim poziranjem pokušavala da nam privuče pažnju, šepureći se među parkiranim čamcima.

Ovo područje izuzetno je značajno još od 1970. godine. Tada je srce današnjeg zaštićenog predela stavljeno pod zaštitu kao naučno – istraživački rezervat, a radi se o Carskom sprudu sa kolonijom ptica močvarica. Status Specijalnog rezervata prirode prve kategorije dobija 1998. godine, dok se današnje granice formiraju nakon proširenja na Krčedinsku adu i donošenja važeće uredbe 2011. godine. Danas rezervat obuhvata gotovo 6.000 hektara i funkcioniše kao jedinstvena celina pod snažnim uticajem Dunava i podzemnih voda. Njegove osnovne vrednosti su očuvanost ekosistemske raznovrsnosti karakteristične za plavna područja velikih ravničarskih reka poput ritske šume hrasta lužnjaka, jasena, šume crne i bele topole, šume bele vrbe, vlažne livade, zajednice oštrica, belog i žutog lokvanja, vodenog oraška i slično. Upravo ta stalna veza sa rekom čini njegovu suštinu, jer bez vode nema rita, a bez rita nema ni ovog složenog ekosistema, kaže Vujasinović.
 

Tri stepena zaštite

Na terenu se jasno razlikuju tri stepena zaštite. U najstrožem režimu nalaze se najvredniji delovi poput očuvanih bara, vodotokova, vlažnih livada i fragmenata autohtonih šuma, sa stablima starim više od jednog veka. Tu je priroda prepuštena sama sebi, a intervencije su dozvoljene samo u svrhu obnove, nauke ili edukacije.
U zonama drugog i trećeg stepena dozvoljeni su pažljivo kontrolisan ribolov, šumarstvo, pa čak i turizam, ali isključivo u skladu sa principima zaštite prirode. 

„Radili smo na razvoju turističko – rekreativnih kapaciteta, tako da imamo veliki broj vidikovaca, formiranih šetnih staza, klupa, info tabli, a moguća je i vožnja čamcem kroz ritski kompleks. Sarađujemo sa fakultetima, školama i predškolskim ustanovama, te često imamo edukativne radionice i nastavu u prirodi, izlete, i na taj način promovišemo zaštićeno područje, kroz podizanje ekološke svesti o njihovoj važnosti. Naravno, to je ograničeni nivo turističke ponude jer ovo područje i nije zaštićeno radi turizma i rekreacije, već očuvanja jedinstva prirode, staništa i vrsta“,  ističe naša sagovornica, dodajući da se uvek traži balans između čoveka i prirode, koji nije uvek lako postići.
Ono što Koviljsko – petrovaradinski rit čini posebnim jeste njegova biološka raznovrsnost. Ovde je svoj dom našao veliki broj endemičnih i reliktnih biljnih vrsta, kao i retkih životinja koje su specifične za ovo područje Dunava.
„Prema podacima Pokrajinskog zavoda za zaštitu prirode i Uredbi o proglašenju rezervata, rezervat je stanište za oko 443 taksona viših biljaka, među kojima su mnogi panonski endemi i relikti poput vodene bradice i nepačke, a jedna od najvećih populacija retke vrste paprati u Srbiji, četvorolisne raznorotke, nalazi se na Krčedinskoj adi. Prisutne su i retke vrste vlažnih livada, sibirska perunika i močvarni kaćun. Neizostavni prirodni biseri rita su strogo zaštićene vrste žuti i beli lokvanj, a možemo se pohvaliti i reliktnim vodenim oraškom. Sve vrste zajedno grade složen, ali savršeno povezan sistem te je područje prepoznato i kao IPA, predeo od međunarodnog značaja za biljke“, objašnjava Aleksandra Vujasinović.
Što se tiče faune, Vujasinović ističe da ovde živi više od 200 vrsta ptica, zbog čega je rezervat prepoznat kao međunarodno značajno područje za ptice IBA, ali i kao Ramsarski lokalitet. Među najimpresivnijim stanovnicima su orao belorepan i crna roda, simboli očuvanih vlažnih staništa, ali i brojne druge retke vrste grabljivica i močvarica. Prisutan je i veliki broj gmizavaca, od belouške do raznih vrsta guštera, zatim vodene kornjače i vodene zmije. Takođe, 11 vrsta vodozemaca naseljava rit, a najzastupljenije su žabe i mrmoljak. Od sisara prisutni su vodena, močvarna i šumska rovčica, voluharica, bizamski pacov, lisica, lasica, kuna belica, divlja mačka, vidra, a tu su i dabrovi.
„Riblji svet predstavlja jedan od ključnih elemenata ovog područja, s obzirom na to da je rezervat jedno od najvažnijih prirodnih mrestilišta na srednjem toku Dunava. Svakog proleća ribe migriraju iz reke u unutrašnjost rita, gde se u mirnim barskim vodama mreste, dok se mlade jedinke početkom jeseni vraćaju u Dunav. U rezervatu je registrovano više od 20 vrsta, uglavnom iz familije šarana. Među zaštićenima su linjak i kečiga, dok prisustvo invazivnih vrsta, poput američkog soma, predstavlja izazov za očuvanje prirodne ravnoteže. Ribolov je inače dozvoljen isključivo rekreativno i van perioda mresta“, priča samostalni referent za zaštićena područja u JP „Vojvodinašume”.
Lovište „Koviljski rit” je ukupne površine 4.305 hektara, od čega je veći deo pod šumom, vodom, barama i trsticima, i broji divljač poput divlje svinje, srneće divljači, divlje patke i fazana. Lovištem upravlja Šumsko gazdinstvo „Novi Sad”.

Održavanje vodotokova jedan od ključnih zadataka

Održavanje vodotokova jedan  je od ključnih zadataka. Tako je u protekle dve decenije očišćeno gotovo 20 kilometara kanala, čime je omogućena neophodna cirkulacija vode, što je od presudnog značaja, jer bez stalnog kretanja vode, rit gubi svoju funkciju. U ovom vremenu klimatskih promena, uloga rita postaje još važnija.

„Vlažna staništa imaju ključnu ulogu u očuvanju životne sredine, proizvode velike količine kiseonika, apsorbuju ugljen-dioksid, prečišćavaju vazduh i vodu, ali i ublažavaju posledice klimatskih promena. Deluju poput prirodnih sunđera, upijajući višak vode i sprečavajući poplave, dok složeni korenovi sistemi biljaka stabilizuju zemljište i sprečavaju eroziju“, kaže naša sagovornica.
U realizaciji brojnih aktivnosti važnu ulogu imaju i projekti u saradnji sa nadležnim institucijama, pre svega Ministarstvom zaštite životne sredine i Pokrajinskim sekretarijatom za urbanizam i zaštitu životne sredine. Kroz ove projekte obezbeđuju se sredstva za revitalizaciju vodotokova, košenje vlažnih livada i održavanje ekotona, odnosno prelaznih zona između šume i vode, koje su od posebnog značaja za biodiverzitet. Koliko je ovo područje važno potvrđuju i reči ministarke zaštite životne sredine Sare Pavkov.
„Ministarstvo nastavlja da ulaže u jedno od najvrednijih močvarnih područja Evrope, Specijalni rezervat prirode Koviljsko - petrovaradinski rit. Uz podršku GEF/UNDP programa radimo na trajnoj zaštiti biodiverziteta, a pre svega na restauraciji ritskih šuma u Parku prirode Begečka jama“, istakla je Pavkov. 
Koviljsko – petrovaradinski rit je živ sistem, mesto gde voda, šuma i život dišu kao jedno i podsećaju nas koliko je važno sačuvati ravnotežu koju priroda stvara vekovima. U tom kontekstu, činjenica da je Novi Sad poneo titulu grada vlažnih područja dodatno naglašava odgovornost svih koji učestvuju u upravljanju ovim prostorom. To nije samo priznanje, već i obaveza da se očuva ono što priroda stvara.